اندیشه ، فلسفه
  • نخستین زنان فیلسوف داگ هاربِنشْرود
    من به پا خاسته‌ام تا تو را به چالش دعوت کنم یایناوالکیا! با دو پرسش، درست مثل یک سلحشور بی‌رحم… که زهِ کمانش را سخت می‌کشد و دو تیر مهلک در دست دیگرش دارد، به پا می‌خیزم تا دشمن را به چالش دعوت
  • اخلاقی زیستن در گفتارهایی از مصطفی ملکیان، مقصود فراستخواه و امیر اکرمی
    محسن آزموده| متاسفانه اخلاق در عرف جامعه ما به معنای مجموعه‌ای از باید و نبایدهای نیک‌خواهانه اما بدون مبنا فروکاسته شده و وقتی کسی دم از اخلاق می‌زند، ذهن همگان به سمت انبانی از نصایح و توصیه‌های
  • انسان و هستی بهرام حبیبی
    همه هستی، از ته تیره خاک تا روشنای آسمان، طربخانه زندگی است .غور در پدیده های طبیعت، کشف نظم قانونمندِ ترکیبِ هستیِ بیجان، روند تکامل از موجودات ذره ای تا به انسان هوشمند و روابط زنده و معقولی که بین
  • افول دموکراسی در سراسر جهان اَدَم فارِست
    به نظرِ اندیشکده‌ی «خانه‌ی آزادی»، افول دموکراسی در سراسر جهان «نگران‌کننده» است و شمار فزاینده‌ای از کشورها به سوی حکومت اقتدارگرایانه گام برمی‌دارند. یافته‌های گزارش سالانه‌ی این سازمان آمریکایی،
  • دو مفهوم عقل در تاریخ اندیشه
    نوشتار مختصر حاضر از سه بخش تشكیل شده است. در بخش نخست مقدمه‌ای درباره‌ی ابهام مفهوم عقلانیت به دست خواهم داد و بعد برای رفع این ابهام دو قسم «جزمی» و «نقادانه»ی عقلانیت را از هم بازخواهم شناخت و در
  • در زیر سنگفرش، ساحل آرمیده است: تأملاتی در باب میراث مکتب فرانکفورت سیلا بن‌حبیب
    مه 1968 سرآغاز بیداری سیاسی نسل من بود. در آن زمان دانشجوی کالج آمریکایی دختران در استانبول بودم و به عنوان دختر جوانی یهودی در جامعه‌ای با اکثریت مسلمان و به سبب غلیان آمریکاستیزیِ ناشی از جنگ
  • بیایید به کلیشه‌ها خلاقانه بنگریم نانا آریل
    در باره‌ی کلیشه‌‌ها یک چیز قطعیت دارد و آن این است که نباید از کاربرد آن‌‌ها بدتان بیاید. استفاده از کلیشه‌‌ها را معمولاً نشانه‌‌ی اندیشه‌ی‌‌ بی‌مایه و عاری از خلاقیت می‌شمارند. خوشبختانه، اگر یک
تجددگرايی
  • برای اصلاح ایران، باید از اصلاح فرهنگی شروع کنیم ماشاءالله آجودانی در گفتگو با محمد حیدری
    در ادامه‌ی گفت‌وگو‌‌های آسو درباره‌ی مسائل بنیادی ایران، ماشالله آجودانی می‌گوید یکی از مهم‌ترین مسائل ما این است که بیش از اصلاح فرهنگ به تغییر سیاسی اهمیت دادیم و فکر کردیم که با سیاست می‌توانیم
  • خردگرایی و روشنگری
    واژه خرد گرایی هنگامی که در ارتباط با متفکران و فیلسوفان قرن هفده اروپا نظیر رنه دکارت، باروخ اسپینوزا، و گوتفرید لایب‌نیتس به کار رود، به معنایِ باور به عقل به عنوانِ تنها منبعِ معتبرِ است این
  • دولت پژمرده؛ انسان – دولت با نشاط [ دکتر مهدی مطهرنیا
    مقدمه : شتاب روزافزون انسان در گذار از دهلیزهای هزارتو در توی علم، و فناوری؛ و گذار پی در پی از پوسته های جور واجور شعور متعارف، به سرعت شتاب را نیز از گویایی بازمی دارد. نیاز به کاربرد «ریشتر»[2]،
  • احساسات، موضوع جدید پژوهش‌های اجتماعی گفتگو با جوزف بن پترزل
    در اواخر قرن نوزدهم میلادی، بسیاری از نویسندگان معاصر در هر دو شهر برلین و قاهره از تغییرات شهری با عبارات مشابهی یاد کردند و همگی بر این باور بودند که این تغییرات بر احساسات مردم تاثیرات بزرگی
  • در آینه انديشه
    چيزى كه تمام پرسش‌ها و پژوهش‌های «محمد ضيمران» را صورت‌بندی می‌کند همان بحث كهنه و کلیشه‌ای «سنت و مدرنيته» است كه البته او با سنجه و نگره جديدى سراغ آن رفته و به دریافت‌های ديگرى از آن رسيده است. او
تاریخ
  • با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت هفدهم) زهره روحی
    با وجود اعمال غیر قانونی رضا خان ، وی در آبان 1302 به مقام نخست وزیری می‌رسد و حتی قبل از افتتاح مجلس پنجم (22 بهمن 1302)، پیشاپیش اکثریت اعضاء مجلس را که از اصلاح طلبان غیر مذهبی بودند، موافق با خود
  • سرگذشت عجیب ملکه‌ استر: از دربار هخامنشی تا کاخ سفید علیرضا اشراقی
    یکی از پندهایی که از گذشته می‌شود گرفت این است که به ندرت کسی از گذشته پند می‌گیرد. اما با کمی زحمت می‌توان گذشته را طوری ارایه کرد تا مخاطب پندی را که می‌خواهیم از آن بگیرد. برای چنین‌کاری لازم است
  • با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت پانزدهم) زهره روحی
    اگر همه اینها، جهت زدودن تبعیض اجتماعی از اقشار مختلف بوده، اگر روحانیان به این دلیل از مصدرهای قدرتی خویش پایین کشیده شدند تا «عدالت اجتماعی»، و برابری حقوق همگان، در جامعه حضور یابد، خوب است بدانیم
  • تجدید مطلعی در مفهوم سنت 6
    طرحی از یک نظریه مشروطیت و حکومت قانون در ایران تلقی آیات نجف از امر به معروف و نهی از منکر نیز برخاسته از دریافت مدنی وعرفی آنان از حکمی شرعی است. آخوند خراسانی ، در پاسخ به استفتایی در باره ” لزوم
  • تجدید مطلعی در مفهوم سنت 5
    طرحی از یک نظریه مشروطیت و حکومت قانون در ایران جنبش مشروطه خواهی مردم ایران ، به خلاف آن چه اهل ایدئولوژی نسنجیده گفته اند، گامی فراتر در غربزدگی نبود. پرچم غربزدگی نیز با مشروطیت ” بر بام سرای این
  • تجدید مطلعی در مفهوم سنت 4
    موضوع ” مشروعه شدن مشروطه ” نبود، مناقشه اساسی این بود که تا چه مقیاسی می توان اصول عقلایی علوم شرعی را در جهت مشروعیت مشروطیت متحول کرد؟رویارویی میرزای نائینی و شیخ فضل الله رویارویی دو
آمار بازدید سایت
0001997
Visit Today : 50
Visit Yesterday : 73
This Month : 1997
Who's Online : 1

چه بر سرِ «خداناباوریِ جدید» آمد؟ خداناباوری جدید در فضای تب‌آلود پس از یازده سپتامبر به وجود آمد، در زمانی که به نظر برخی، عقیده به خدا-یا صادقانه بگویم، به طور خاص الله-خطری آنی برای تمدن غربی بود. سَم هریس بلافاصله بعد از وقوع حملات به «مرکز تجارت جهانی» به نگارش پایان ایمان (2004) پرداخت، که به کتابی پرفروش تبدیل شد. پس از آن، کتاب‌های شکستن طلسم (دَنیل دِنِت)، توهم خدا (ریچارد داوکینز) و خدا بزرگ نیست (کریستوفر هیچِنز) منتشر شد. این چهار نفر برای تبلیغ آثار خود با شدت و حدت به این سو و آن سو سفر کردند اما فقط یک بار همگی دور هم جمع شدند و این کتاب، رونوشت بحثی است که در آن دیدار درگرفت. غیر از هیچنز، که در سال 2011 درگذشت، سه نفر دیگر مقدمه‌های کوتاهی بر این کتاب نوشته‌اند. برخلاف ادعای عنوان فرعی کتاب، «انقلاب خداناباورانه» نتیجه‌ی این گفت‌وگوی خودمانی‌ِ پیش از صرف شام نبود، گفت‌وگویی همراه با نوشیدن مشروب و پر از بَه‌بَه و چَه‌چَه که در سال 2007 انجام شد. در آن زمان، آنها می‌توانستند به خاطر فروش چشمگیر کتاب‌هایشان به یکدیگر تبریک بگویند، به این بنازند که چقدر دوست دارند که احساسات دیگران را «جریحه‌دار» کنند و از خاطرات خوشِ گذشته حرف بزنند و بگویند که با چه مهارتی این یا آن اسقف را در فلان بحث گیج کرده‌اند.

از بسیاری جهات، دغدغه‌های سیاسیِ مطرح‌شده در این گفت‌وگو همین الان هم ازمدافتاده به نظر می‌رسد، به ویژه این نظرِ هیچنز که «جنگ مقدس» ]جهاد[ بزرگ‌ترین خطری است که بقای تمدن را تهدید می‌کند. (نه جنگ سرد، که دنیا را تا مرز نبرد آخرالزمان پیش برد، مذهبی بود و نه حکومت کره‌ی شمالی دین‌سالار است، اما هیچنز به این واقعیت‌ها اهمیت نمی‌دهد). هیچنز بی‌آن‌که از مسائل نظامی سر در آورد، با شور و حرارت یک متخصص امور نظامی می‌گوید، «به نظرم الان ما و یگان‌های هوابرد 82 و 101 تنها کسانی هستیم که داریم در دفاع از سکولاریسم با دشمن اصلی می‌جنگیم.» (در آن زمان، این دو یگان در عراق و افغانستان سرگرم انجام عملیات بودند). سه سوارکار دیگر مشتاقانه تأیید می‌کنند که هر چهار نفرشان خیلی شجاع‌اند. داوکینز در مقدمه‌اش تأکید می‌کند که «یکی از محاسن شناخته‌نشده‌ی جهان‌بینیِ خداناباورانه شجاعت فکری است». اما واقعیت این است که پیروان این جهان‌بینی مدت‌ها است که در ستایش شجاعت فکری‌ِ خود دادِ سخن سرداده‌اند.

استدلال‌های «خداناباوریِ جدید» هرگز خیلی عالِمانه یا منطبق با واقعیت‌های تاریخی نبود. در این گفت‌وگو به پیشرفت‌های تمدن اسلامیِ قرون وسطی در پزشکی و ریاضیات اشاره نمی‌شود-در حالی که، برای مثال، واژه‌ی «جبر» از زبان عربی به انگلیسی راه یافته است. این چهار سوارکار تصور می‌کنند که دین همیشه مانعی در برابر علم بوده است، و دانشمندان سرشناسِ دیندار را استثناهایی غیرقابل‌توضیح می‌شمارند -از جمله اسحاق نیوتن و ژرژ لومِتر، کشیش کاتولیکی که برای نخستین بار فرضیه‌ی مه‌بانگ را مطرح کرد. یک جا هریس از ژنتیک‌دان برجسته‌ای که در عین حال مسیحیِ مؤمنی است، انتقاد می‌کند. او با عصبانیت و ناباوری می‌گوید که این شخص فکر می‌کند «که یکشنبه‌ها می‌تواند در چمن‌زارِ نمناک زانو بزند و خود را وقف مسیح کند چون در محضر یک آبشار یخ‌زده است، و دوشنبه‌ها می‌تواند ]دوباره[ ژنتیک‌دان شود.» هریس نمی‌گوید که به چه دلیلی نمی‌توان چنین کاری کرد؛ تنها علتش این است که ترکیب این دو کار با تنگ‌نظریِ هریس سازگار نیست.

به نظر این چهار نفر، تنها «آنها» بر خوان عقلانیت نشسته‌اند و در سفره‌ی «دیگران» چیزی جز ایمان بی‌دلیل پیدا نمی‌شود. اما ایمان سفره‌ای متحرک است: خود هیچنز، که متأسفانه در اواخر عمر در میانه‌ی دهه‌ی 2000 فریفته‌ی تبلیغات حکومت بوش-چِنی شد، در غیاب هر گونه سند و مدرکی اصرار می‌کرد که صدام حسین برنامه‌ی کارآمدی برای تولید سلاح‌های هسته‌ای داشته و به همین دلیل حمله به عراق کار درستی بوده است.

به رغم همه‌ی این‌ها، هیچنز فرهیخته‌ترین اندیشمند حاضر در این گفت‌وگو است. آیا بدون دین، تصنیف‌های باخ و نقاشی‌های میکل آنژ خلق می‌شد؟ هیچنز مطمئن نیست: «فکر نمی‌کنم که یک نقاش سکولار می‌توانست آثاری به این خوبی بیافریند.» داوکینز لاف می‌زند و ابراز اطمینان می‌کند: «چی؟ منظورت این است که اگر به میکل آنژ سفارش می‌کردند تا سقف یک موزه‌ی علمی را نقاشی کند آثار همان‌قدر محشری خلق نمی‌کرد؟» یک موزه‌ی علمی! در جای دیگری داوکینز به همه اطمینان می‌دهد که «من با درخت کریسمس هیچ مشکلی ندارم.»

دنت، به نوبه‌ی خود، با قبیله‌گراییِ داوکینز کنار می‌آید و با لحنی قاطع ]به هیچنز[ می‌گوید: «اجازه نمی‌دهیم که با ورق ایمان بازی کنی.»-اما خواننده احساس می‌کند که از صمیم قلب به این حرف عقیده ندارد. لحن او در مقدمه‌ای که نوشته نرم‌تر است: «من آدم‌هایی را می‌شناسم که اگر به خاطر آغوش بازِ یک سازمان دینی نبود، یکه و تنها می‌ماندند»-این حرف نشان می‌دهد که چرا دنت هیچ وقت واقعاً مبلّغ تمام‌عیار خداناباوریِ جدید نبود.

همچون دینداران معتقد به ظهور موعود، خداناباوران جدید هم قویاً عقیده دارند که تنها آنها خادم حقیقت‌اند؛ از این نظر، ایمانِ آنها هم به اندازه‌ی هر ایمان دیگری مضر است.

آنها بعد از این گفت‌وگو چه کردند؟ دنت این موضوع را رها کرد و دوباره به سراغ تکامل و فلسفه رفت؛ جدیدترین کتاب او، از باکتری تا باخ و بالعکس (2017)، اثری عالی است. داوکینز به ولگردی در شبکه‌های اجتماعی پرداخت؛ بد نیست به یکی از توئیت‌های او در تابستان گذشته اشاره کنیم: «دارم به صدای دلنشین ناقوس‌های وینچستر، یکی از صومعه‌های باشکوه قرون وسطایی‌مان، گوش می‌دهم. از صدای مزاحم “الله اکبر” خیلی قشنگ‌تر است. شاید هم فقط به علت تربیت فرهنگی‌ام چنین احساسی دارم؟» او در مقدمه‌اش چند نمونه از تفاسیر کتاب مقدس را نقل می‌کند و می‌پرسد: «آیا واقعاً استادان الهیات به خاطر نوشتن چنین چیزهایی حقوق می‌گیرند؟» همین حرف نشان می‌دهد که اگر همچنان به اظهارنظرهای بی‌معنا زیر مقاله‌های روزنامه‌ها در اینترنت ادامه دهد، آینده‌ی درخشانی در انتظار اوست.

سیر فکریِ هریس به طور تهدیدآمیزی نشان می‌دهد که خداناباوریِ جدید از ابتدا بالقوه مخرب بود. در بخشی از این گفت‌وگو، این چهار نفر زبان به تحسین یکدیگر می‌گشایند که به حقایقی پرداخته‌اند که شاید از نظر سیاسی خطرناک باشد. برای مثال، هیچنز می‌گوید اگر فرضیه‌ی بدنام کتاب ریچارد هِرنستاین و چارلز مورِی، منحنیِ زنگوله‌مانند (1994)-مبنی بر کم‌هوش‌تر بودن ژنتیکیِ سیاه‌پوستان از سفیدپوستاندرست باشد نباید آن را نادیده ‌گرفت. هیچنز بی‌درنگ اضافه می‌کند که خوشبختانه این فرضیه درست نیست. اما کمی بعد، هریس دوباره به این فرضیه اشاره می‌کند و می‌گوید، «اگر تفاوت‌های هوشیِ معتبری میان نژادها یا بین زن و مرد وجود داشته باشد» اما هیچنز به سردی حرفش را قطع می‌کند و می‌گوید، «ولی تصور نمی‌کنم که هیچ کدام از ما فکر کنیم که این فرضیه درست باشد.»

شاید هیچنز خیلی بلندنظر بوده است. در سال 2018 هریس جنجالی به راه انداخت زیرا موری را به پادکستش دعوت کرد و دو ساعت با او حرف زد بی‌آن‌که از وی انتقاد کند. هریس ادعا کرد که موری قربانیِ «بی‌عدالتیِ دانشگاهیِ» وحشتناکی شده است زیرا متولیان علم نظراتش درباره‌ی پایین‌تر بودن ذاتیِ سطح فهم بعضی از «نژادها» را به طور نامنصفانه رد کرده‌اند. (برای این که مبادا نگران حال موری شوید باید بگویم که هنوز عضو «اَمِریکَن اِنتِرپِرایز اینستیتیوت» است، همان مؤسسه‌ای که بودجه‌اش را برادران کوخ، میلیاردهای به شدت محافظه‌کار، تأمین می‌کنند.)

پافشاریِ متفرعنانه بر پرداختن به مسائل آزارنده به آسانی می‌تواند به همین جا بینجامد. هریس سر از همنشینی با «راست‌ِ آلترناتیو» ]برتری‌طلبان سفیدپوست[ و به اصطلاح «شبکه‌ی فکریِ پنهانی» درآورد، یعنی کسانی که خود را آن‌قدر شجاع می‌پندارند که حرف‌های غیرمجاز بزنند، همان‌هایی که دائماً برای بیان این حرف‌ها به تاک شوهای دست‌راستی دعوت می‌شوند. به نظر برخی، خداناباوریِ جدید هیچ وقت اصلاً به خدا ربط نداشت بلکه بخشی از واکنش منفیِ راست‌گرایان علیه به اصطلاح فضای خفقان‌آور ناشی از «نزاکت سیاسی» بود. همچون دینداران معتقد به ظهور موعود، خداناباوران جدید هم قویاً عقیده دارند که تنها آنها خادم حقیقت‌اند؛ از این نظر، ایمانِ آنها هم به اندازه‌ی هر ایمان دیگری مضر است.

برگردان: عرفان ثابتی

print
مقالات
  • پاسخ به کتاب آسیب شناسی یک شکست ، نوشتۀ علی میرفطروس حمیدرضا مسیبیان
    مدت­ها پیش مطالبی از « علی میرفطروس» با عنوان «آسیب شناسی یک شکست» دیده بودم که به شدت در تلاش بود تا با نسبت دادن دروغ­های مکرر به دکتر مصدق به خیال خودش او را تخطئه کرده و برای پهلوی تبلیغ نماید
  • روشنفکر ایرانی و قهرمان پرستی اسفندیار طبری
    در این نوشته از دو دیدگاه اسطوره ای و سیاسی به رابطه بین هیروییزم یا قهرمان پرستی‌ و روشنفکر ایرانی پرداخته می-‌ شود. از دیدگاه فرهنگی‌ روشنفکر در یک چهارچوب فرهنگی‌ مجاز، مجبور به اندیشیدن بوده است.
  • «نه» گفتن را هم یاد بگیریم کوروش‭ ‬ساسانی
    برای خیلی از ما پیش آمده که در موقعیتی قرار بگیریم که می‌‍‍‌دانیم اگر یک «نه» بگوییم آسایش و آرامش زیادی را برای خود خریده‌ایم، اما نتوانسته‌ایم از این کلمۀ دو‌حرفی استفاده کنیم و آن را به زبان
  • جلال ایجادی: مدرنیته ناقص و زیانباری اسلام در ایران
    آیا ایران به مدرنیته نیازمند است؟ تلاش برای مدرنیته از زمان مشروطه آغاز شد و ناکام باقی ماند. رابطه ما با مدرنیته در تمدن غرب چگونه قابل تعریف است؟ آیا امروز دسترسی به مدرنیته در جامعه ما کماکان یک
  • آیا انسان گوشت و پوست و خون‌‌دار در حال احتضار نیست؟
    نوشتار زیر مشتمل بر دو بخش است؛ در بخش نخست، خُرده‌‌پرسش‌‌هایی اعتراضی به نسبت وضعیت فلاکت‌‌بار موجود و در خطاب با جناب استاد ملکیان طرح می‌‌شود تا زمینه برای پرسش انتقادی بزرگ‌تر از ایشان که در بخش
  • قیام فرانسه، چرا اکنون؟
    پس از سالها شکست اجتماعی، حالا یک جنبش منحصر به فرد دولت را وادار به کنار گذاشتن تعصب بودجه ای اش نموده است. با استفاده از تاکتیک های مناسب، جلیقه زردها در مباحث حفاظت از آب و هوا و قدرت خرید فریب
اقتصاد
محیط زیست
  • بیست گزاره اقلیمی در باره سیلاب ایران
    در قالب بیست گزاره کوتاه تلاش کرده‌ام به زبانی خیلی ساده وجوه اقلیمی سیل‌های اخیر را شرح دهم. بیشتر متمرکز بوده‌ام بر سوالات و ابهاماتی که در فضای مجازی دست به دست می‌چرخد. امیدوارم روشنگر و پاسخگو
  • 30 سال آینده جنگلی در شمال کشور نخواهیم داشت ایسنا
    رئیس انجمن جنگلبانان ایران، با بیان اینکه ۳۰ سال آینده جنگلی در شمال کشور نخواهیم داشت، گفت: در استان گیلان راش و شاه بلوط دچار بیماری شده اند و در آینده نزدیک شاهد مرگ و میر دسته جمعی این گونه ها
  • دریای خزر، دریای مرده ایسنا
    بر اساس یافته‌های محققان کشور، تراز آب دریای خزر در سال‌های اخیر کاهش یافته است، ضمن آنکه انواع مواد آلاینده و فاضلاب‌های شهری و کشاورزی به این دریا وارد می‌شود که با افزایش بار آلی در بستر و کاهش
  • 10 حقیقت انکارناپذیر در مورد تغییرات اقلیمی کره‌ی زمین حسام میثاقی
    کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد که در ماه دسامبر سال ۲۰۱۸ و در شهر کاتوویس لهستان برگزار شد، با تصویب توافق‌نامه‌ای به کار خود پایان داد. در پایان این کنفرانس، نمایندگان بیش از ۱۹۰ کشور در
  • اقیانوسی سرشار از پلاستیک حسام میثاقی
    شاید برای شما هم پیش آمده که هنگام خرید میوه و سبزیجات، هر یک از انواع میوه را در کیسه‌های پلاستیکیِ جداگانه ریخته‌اید تا وزن‌کردن جداگانه‌ی میوه‌ها آسان‌تر شود. شاید شاهد بوده‌اید که نفر روبه‌روی
  • می‌شود مردم را زوری به بهشت سبز برد؟ علیرضا اشراقی
    آیا حمایت و حفاظت از محیط زیست با دموکراسی و حقوق ‌بشر تعارض دارد؟ به نظر که چنین نیست؛ در اسناد سازمان‌ ملل، این‌ها در یک‌راستا و مقوم یکدیگر تعریف شده‌اند. روندهای سیاسی در کشورهای مختلف جهان هم