اندیشه ، فلسفه
  • نخستین زنان فیلسوف داگ هاربِنشْرود
    من به پا خاسته‌ام تا تو را به چالش دعوت کنم یایناوالکیا! با دو پرسش، درست مثل یک سلحشور بی‌رحم… که زهِ کمانش را سخت می‌کشد و دو تیر مهلک در دست دیگرش دارد، به پا می‌خیزم تا دشمن را به چالش دعوت
  • اخلاقی زیستن در گفتارهایی از مصطفی ملکیان، مقصود فراستخواه و امیر اکرمی
    محسن آزموده| متاسفانه اخلاق در عرف جامعه ما به معنای مجموعه‌ای از باید و نبایدهای نیک‌خواهانه اما بدون مبنا فروکاسته شده و وقتی کسی دم از اخلاق می‌زند، ذهن همگان به سمت انبانی از نصایح و توصیه‌های
  • انسان و هستی بهرام حبیبی
    همه هستی، از ته تیره خاک تا روشنای آسمان، طربخانه زندگی است .غور در پدیده های طبیعت، کشف نظم قانونمندِ ترکیبِ هستیِ بیجان، روند تکامل از موجودات ذره ای تا به انسان هوشمند و روابط زنده و معقولی که بین
  • افول دموکراسی در سراسر جهان اَدَم فارِست
    به نظرِ اندیشکده‌ی «خانه‌ی آزادی»، افول دموکراسی در سراسر جهان «نگران‌کننده» است و شمار فزاینده‌ای از کشورها به سوی حکومت اقتدارگرایانه گام برمی‌دارند. یافته‌های گزارش سالانه‌ی این سازمان آمریکایی،
  • دو مفهوم عقل در تاریخ اندیشه
    نوشتار مختصر حاضر از سه بخش تشكیل شده است. در بخش نخست مقدمه‌ای درباره‌ی ابهام مفهوم عقلانیت به دست خواهم داد و بعد برای رفع این ابهام دو قسم «جزمی» و «نقادانه»ی عقلانیت را از هم بازخواهم شناخت و در
  • در زیر سنگفرش، ساحل آرمیده است: تأملاتی در باب میراث مکتب فرانکفورت سیلا بن‌حبیب
    مه 1968 سرآغاز بیداری سیاسی نسل من بود. در آن زمان دانشجوی کالج آمریکایی دختران در استانبول بودم و به عنوان دختر جوانی یهودی در جامعه‌ای با اکثریت مسلمان و به سبب غلیان آمریکاستیزیِ ناشی از جنگ
  • بیایید به کلیشه‌ها خلاقانه بنگریم نانا آریل
    در باره‌ی کلیشه‌‌ها یک چیز قطعیت دارد و آن این است که نباید از کاربرد آن‌‌ها بدتان بیاید. استفاده از کلیشه‌‌ها را معمولاً نشانه‌‌ی اندیشه‌ی‌‌ بی‌مایه و عاری از خلاقیت می‌شمارند. خوشبختانه، اگر یک
تجددگرايی
  • برای اصلاح ایران، باید از اصلاح فرهنگی شروع کنیم ماشاءالله آجودانی در گفتگو با محمد حیدری
    در ادامه‌ی گفت‌وگو‌‌های آسو درباره‌ی مسائل بنیادی ایران، ماشالله آجودانی می‌گوید یکی از مهم‌ترین مسائل ما این است که بیش از اصلاح فرهنگ به تغییر سیاسی اهمیت دادیم و فکر کردیم که با سیاست می‌توانیم
  • خردگرایی و روشنگری
    واژه خرد گرایی هنگامی که در ارتباط با متفکران و فیلسوفان قرن هفده اروپا نظیر رنه دکارت، باروخ اسپینوزا، و گوتفرید لایب‌نیتس به کار رود، به معنایِ باور به عقل به عنوانِ تنها منبعِ معتبرِ است این
  • دولت پژمرده؛ انسان – دولت با نشاط [ دکتر مهدی مطهرنیا
    مقدمه : شتاب روزافزون انسان در گذار از دهلیزهای هزارتو در توی علم، و فناوری؛ و گذار پی در پی از پوسته های جور واجور شعور متعارف، به سرعت شتاب را نیز از گویایی بازمی دارد. نیاز به کاربرد «ریشتر»[2]،
  • احساسات، موضوع جدید پژوهش‌های اجتماعی گفتگو با جوزف بن پترزل
    در اواخر قرن نوزدهم میلادی، بسیاری از نویسندگان معاصر در هر دو شهر برلین و قاهره از تغییرات شهری با عبارات مشابهی یاد کردند و همگی بر این باور بودند که این تغییرات بر احساسات مردم تاثیرات بزرگی
  • در آینه انديشه
    چيزى كه تمام پرسش‌ها و پژوهش‌های «محمد ضيمران» را صورت‌بندی می‌کند همان بحث كهنه و کلیشه‌ای «سنت و مدرنيته» است كه البته او با سنجه و نگره جديدى سراغ آن رفته و به دریافت‌های ديگرى از آن رسيده است. او
تاریخ
  • با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت هفدهم) زهره روحی
    با وجود اعمال غیر قانونی رضا خان ، وی در آبان 1302 به مقام نخست وزیری می‌رسد و حتی قبل از افتتاح مجلس پنجم (22 بهمن 1302)، پیشاپیش اکثریت اعضاء مجلس را که از اصلاح طلبان غیر مذهبی بودند، موافق با خود
  • سرگذشت عجیب ملکه‌ استر: از دربار هخامنشی تا کاخ سفید علیرضا اشراقی
    یکی از پندهایی که از گذشته می‌شود گرفت این است که به ندرت کسی از گذشته پند می‌گیرد. اما با کمی زحمت می‌توان گذشته را طوری ارایه کرد تا مخاطب پندی را که می‌خواهیم از آن بگیرد. برای چنین‌کاری لازم است
  • با سردار سپه ؛ از اشتیاق تا ناامیدی (قسمت پانزدهم) زهره روحی
    اگر همه اینها، جهت زدودن تبعیض اجتماعی از اقشار مختلف بوده، اگر روحانیان به این دلیل از مصدرهای قدرتی خویش پایین کشیده شدند تا «عدالت اجتماعی»، و برابری حقوق همگان، در جامعه حضور یابد، خوب است بدانیم
  • تجدید مطلعی در مفهوم سنت 6
    طرحی از یک نظریه مشروطیت و حکومت قانون در ایران تلقی آیات نجف از امر به معروف و نهی از منکر نیز برخاسته از دریافت مدنی وعرفی آنان از حکمی شرعی است. آخوند خراسانی ، در پاسخ به استفتایی در باره ” لزوم
  • تجدید مطلعی در مفهوم سنت 5
    طرحی از یک نظریه مشروطیت و حکومت قانون در ایران جنبش مشروطه خواهی مردم ایران ، به خلاف آن چه اهل ایدئولوژی نسنجیده گفته اند، گامی فراتر در غربزدگی نبود. پرچم غربزدگی نیز با مشروطیت ” بر بام سرای این
  • تجدید مطلعی در مفهوم سنت 4
    موضوع ” مشروعه شدن مشروطه ” نبود، مناقشه اساسی این بود که تا چه مقیاسی می توان اصول عقلایی علوم شرعی را در جهت مشروعیت مشروطیت متحول کرد؟رویارویی میرزای نائینی و شیخ فضل الله رویارویی دو
آمار بازدید سایت
0001999
Visit Today : 52
Visit Yesterday : 73
This Month : 1999
Who's Online : 2

معرفی کتاب طنز سرخ، نوشته «اسعد اردلان» حوزه طنز و شوخ‌طبعی اگرچه حوزه مطالعاتی گسترده و پر جاذبه‌ای است که انواع گوناگون مطایبات، جوک‌ها، اشعار، تصاویر و کارتون‌های آمیخته با شوخ‌طبعی و خنده‌آفرین را شامل می‌شود، اما در کشور ما به‌صورت تخصصی و دقیق چندان مورد توجه نبوده و نیست. متأسفانه آثار منتشر شده در این حوزه عموماً به برخی کتب و نمونه‌های طنز محدود مانده است، ازجمله در ادبیات کلاسیک فارسی و از میان قدما صرفاً به بررسی و تحلیل نوع طنز و طنزپردازی در نوشته‌ها و آثار حافظ و عبید زاکانی، و از آثار متأخرتر به تحلیلنمونه‌های طنز درنوشته‌های دهخدا و نیز مجلات توفیق و گل‌آقااکتفا شده است. به همین دلیل است که علاقه‌مندان این حوزه، کمتر در این زمینه به کتاب یا مقاله‌ای جدید و جذاب در باب جنبه‌ها و عرصه‌هایتازه یا متفاوتِ طنز و طنزپردازی برخورد می‌نمایند.
در چنین شرایطی که پژوهشگر یا خواننده علاقه‌مند با حجم انبوهی از آثار و نوشته‌هایی روبرو می‌شود که جز تحلیل‌های ضعیف و سطحی در مورد طنز و تکرار مکررات و دانسته‌های قبلی نکته تازه‌ای برای گفتن ندارند، روبه‌رو شدن با کتابی همچون «طنز سرخ» جالب‌توجه است. «طنز سرخ»،کتابی نوشته اسعد اردلان است که نخستین بار در سال 1390 توسط انتشارات ژیار در سنندج چاپ شده است. این کتاب درواقع حاصل مأموریت دیپلماتیک نویسنده در کشورهای روسیه و اروپای شرقی طی دهه‌های 1980 و 1990 میلادی است. نویسنده در این اثر، ضمن تشریح وضعیت سیاسی و اجتماعی کشورهای بلوک شرق در زمان حاکمیت نظام‌های کمونیستی، مجموعه‌ای از جوک‌های سیاسی متداول در این کشورها را گردآوری و ارائه کرده است.بدین ترتیب، «طنز سرخ»طنزی مربوط به دوران سلطه کمونیسم بر شوروی و کشورهای بلوک شرق است.
اردلان در این کتاب می‌کوشد با استفاده از نمونه‌هایجوک‌ها و کارتون‌هایی که در دوران سلطه کمونیسم در کشورهای بلوک شرق متداول بوده است، نشانه‌هایی از جامعه و فرهنگ سیاسی اروپای شرقی و روسیه را به دست دهد. به‌زعم وی، این مجموعه متعلق به ادبیات مخفی مردمی است که در روسیه از 1917 تا 1991 و در اروپای شرقی از 1945 تا 1989 توسط حکومت‌های خودکامه از بیان آزاد گفتار و نوشتار محروم شده بودند. بدین ترتیب، طنز در اروپای شرقی، زبان مخفی مردم و قوی‌ترین رسانه‌ای بوده است که در هر کوی و برزن در اختیار همه قرار داشت.
به گفته وی، در بلوک کمونیست برای هر اتفاقی طنز می‌آفریدند. از این رو کسانی که با این کشورها آشنا بودند، به محض ورود به اروپای شرقی این پرسش را مطرح می‌کردند که آخرین جوک چیست؟ در این کشورها در غیاب نظرسنجی آزاد افکار عمومی و رسانه‌های بی‌طرف، از طریق طنزها به واکنش‌های مردم نسبت به سیاست‌های حکومت پی برده می‌شد. همچنین تجربه زندگی در بلوک شوروی گواهی بر این ادعاست که طنز افزون بر آن‌که نشانه گونه‌ای پیوند اجتماعی بود که از نشاط اجتماعی پاسداری کرده، از مسخ مردم در ایدئولوژی و مرام حزبی هم جلوگیری می‌نمود.
نویسنده در تحلیل یافته‌ها و داده‌های جمع‌آوری‌شده، چنین بیان می‌دارد که تجربه و برداشت وی از حوزه مورد مطالعه اروپای شرقی و رژیم‌های دیکتاتوری آن این است که طنز سیاسی در دموکراسی رو به زوال می‌گذارد ولی در استبداد رشد می‌کند. به‌زعم وی، طنز سیاسی و ضد قدرت در بسیاری از کشورها رواج داشته و دارد، اما در هیچ جای دیگر طنزهای سیاسی به میزانی که به عنوان بخشی عادی از ادبیات فولکلور کمونیسم درآمده بود، رواج ندارد. اردلان ضمن مقایسه طنزهای رایج در نظام‌های فاشیستی و نازیستی، تأکید می‌کند که هیچ‌کدام از آن دو رژیم نتوانستند به مانند کمونیسم فکاهه‌های مضحکی که انسان را به سرعت به خنده وادارد، خلق کنند. رژیم کمونیسم به یک ماشین تولید طنز تبدیل شده بود، تئوری‌های اقتصادی و سیستم سرکوب، وضعیت خنده‌آور دائمی ایجاد کرده بودند. نکته دیگر مورد تأکید مؤلفِ کتاب آن است که میزان و سرعت انتشار طنز، می‌تواند به صورت معیاری برای شناخت جوامع دموکراتیک و غیر آندرآید، و تجربه روسیه و اروپای شرقی و در حال حاضر کوبا و کره شمالی، از مصادیق این سخن هستند.
ازنظر ریشه‌شناسی، وی معتقد است که با اتحاد بلوک شوروی پس از جنگ جهانی دوم، سنت‌های طنز چک‌ها و یهودیان اروپای شرقی و مرکزی که ریشه از امپراتوری اتریش-مجارستان داشتند، با رگه‌های شوخ‌طبعی نهفته در چیستان‌های ارمنی و زمزمه‌های مستانه گرجی‌ها ترکیب یافتند و طنز شوروی را ساختند که عالی‌ترین نوع طنزهای سیاسی ضد استبدادی است.بدین ترتیب، در دهه 1960 بلوک شوروی با سیلی از جوک‌های جدید روبرو شد که می‌توان آنها را تقریباً در 20 زیرمجموعه موضوعی دسته‌بندی کرد که رایج‌ترین آنها طنزهای اقتصادی بود. از دیگر موضوعات اساسی متداول در جوک‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره داشت: تحقیر و تمسخر چهره‌های سرشناس و رفتار آنها مانند سیاستمداران، رهبران بزرگ حزب و مسئولان اجرائی بلندمرتبه؛ شکاف میان آرمان‌شهر کمونیستی و واقعیت زندگی روزمره مردم؛ توصیف گام به گام سیاست‌ها و تغییرات سامان حکومتی شوروی درنتیجه اِعمال سلایق شخصی مقامات این کشور؛ عدم وجود آزادی و برابری در سوسیالیسم موجود و نادیده گرفته شدن اصول بنیان‌گذاران سوسیالیسم در نظام حاکم؛ محدودیت آزادی بیان؛ مقایسه رژیم‌های کمونیستی با یکدیگر برای نشان دادن ناکارآمدی‌ها؛ شکست برنامه‌ریزی‌های اقتصادی؛ فقر و ناکارآمدی سیستم اقتصادی؛ انتقاد به سیستم مالکیت دولتی و برنامه‌ریزی مرکزی؛ ناامیدی از نتیجه تسلط کمونیسم بر جهان؛ کمبود کالاهای ضروری مانند گوشت، مواد خوراکی، و حتی دستمال توالت در شوروی برای مدت طولانی؛ اِعمال قدرت نامحدود پلیس در زندگی شهروندان؛ حضور دائمی تصویر و سخنان رئیس حکومت در تمامی صفحات روزنامه‌ها؛ انتقاد از بروکراسی طولانی و خسته‌کننده موجود در کشور؛ فساد و رشوه‌خواری به عنوان پدیده‌ای رایج در کشورهای بلوک شوروی؛ عدم اعتماد به دیگری و ترس از خبرچین‌های حزب و پلیس؛ بهره‌کشی از مردم ساکن در اروپای شرقی توسط شوروی؛ رویدادهای مهم سیاسی مانند حمله شوروی به کشورهای اروپای شرقی و استقرار نظام‌های کمونیستی در آنها؛ کشاکش بلوک شرق و غرب و نفرت آنها از یکدیگر؛ هنر کمونیستی؛ تجاوز به حریم خصوصی مردم جهت القاء تفکرات کمونیستی؛ و شستشوی مغزی کودکان از آغاز آموزش در مهدکودک‌ها و دبستان‌ها.
از ویژگی‌های مثبت این کتاب بررسی نمونه‌هایجوک‌ها و نیز کارتون‌ها و کاریکاتورهای طنزآمیز به تفکیک کشورهای مختلف بلوک شرق، توضیح و تشریح زمینه‌های سیاسی- اقتصادی و تحولات اجتماعی که زیربنای جوک‌ها هستند (مانند رسوایی‌های سیاسی، خصوصی‌سازی اقتصادی، و..)؛ و همچنین دربرداشتنجوک‌های مربوط به شخصیت‌های سیاسی طراز اول جهان کمونیستی است. به همین دلیل در این کتاب با جوک‌هاییرو به رو می‌شویم که زمانی نه‌چندان دور در مورد رهبران و دبیران کل حزب کمونیست در بلوک شرق متداول بودند، افرادی مانند استالین، چائوشسکو [1] ، خروشچف [2] ، گورباچف، کادار [3] و… .
بخش پایانی کتاب طنز سرخ، به بررسی جوک و جوک‌سازی در دوران پس از کمونیسم در کشورهای روسیه و اروپای شرقی پرداخته و درنهایت، نشان می‌دهد که با وقوع دگرگونی‌های سیاسی گسترده در کشورهای بلوک شرق و اضمحلال نظام کمونیستی شوروی، تولید طنز در این کشورها تا حد زیادی افول پیدا کرده است، یعنی با تغییر رژیم و آزادی نسبی مطبوعات و مشارکت فعالانه آنها در گفتمان سیاسی طنزها تغییر هدف داده‌اند و به میزان زیادی از حلاوت و گزندگی آنها کاسته شده است. هرچند هنوز نیز موضوعاتی مانند کاپیتالیسم از کنترل خارج شده، سیاست ناموفق خصوصی‌سازی اقتصاد، بی‌لیاقتی رهبران کشور، طبقات اجتماعی تازه مانند روس‌های نوین و نوکیسه، ناامنی اجتماعی، جنایات سازمان‌یافته و رواج ترور در روسیه، و درنهایت انتقاد از پوتین و خودکامگی و کیش شخصیت او در جوک‌های جدید به‌وضوح دیده می‌شوند. بر این اساس، می‌توان چنین نتیجه‌گیری کرد که طنز با تغییر اوضاع و احوال سیاسی و اجتماعی پایان نمی‌پذیرد، بلکه موضوع و محتوای آن تغییر می‌کند.

ارتباط با نویسنده: fesfahany@gmail.com

[1]- نیکولای چائوشسکو (1989-1918)، دبیرکل حزب کمونیست رومانیو حاکم مادام‌العمر رومانی از سال ۱۹۶۵ تا هنگام مرگ (1989).
[2] – نیکیتا سرگیویچ خروشچُف (1971-1894)، رهبر شوروی بعد از استالین، دبیر اول کمیته مرکزی حزب کمونیست در اتحاد جماهیر شورویاز ۱۹۵۳، نخست‌وزیر اتحاد جماهیر شوروی از۱۹۵۸ تا ۱۹۶۴.
[3]- یانوش کادار (1989-1912)، رهبر، دبیرکل حزب کارگران سوسیالیست ونخست‌وزیر در جمهوریخلق مجارستان از 1956 تا 1988.

 

print
مقالات
  • پاسخ به کتاب آسیب شناسی یک شکست ، نوشتۀ علی میرفطروس حمیدرضا مسیبیان
    مدت­ها پیش مطالبی از « علی میرفطروس» با عنوان «آسیب شناسی یک شکست» دیده بودم که به شدت در تلاش بود تا با نسبت دادن دروغ­های مکرر به دکتر مصدق به خیال خودش او را تخطئه کرده و برای پهلوی تبلیغ نماید
  • روشنفکر ایرانی و قهرمان پرستی اسفندیار طبری
    در این نوشته از دو دیدگاه اسطوره ای و سیاسی به رابطه بین هیروییزم یا قهرمان پرستی‌ و روشنفکر ایرانی پرداخته می-‌ شود. از دیدگاه فرهنگی‌ روشنفکر در یک چهارچوب فرهنگی‌ مجاز، مجبور به اندیشیدن بوده است.
  • «نه» گفتن را هم یاد بگیریم کوروش‭ ‬ساسانی
    برای خیلی از ما پیش آمده که در موقعیتی قرار بگیریم که می‌‍‍‌دانیم اگر یک «نه» بگوییم آسایش و آرامش زیادی را برای خود خریده‌ایم، اما نتوانسته‌ایم از این کلمۀ دو‌حرفی استفاده کنیم و آن را به زبان
  • جلال ایجادی: مدرنیته ناقص و زیانباری اسلام در ایران
    آیا ایران به مدرنیته نیازمند است؟ تلاش برای مدرنیته از زمان مشروطه آغاز شد و ناکام باقی ماند. رابطه ما با مدرنیته در تمدن غرب چگونه قابل تعریف است؟ آیا امروز دسترسی به مدرنیته در جامعه ما کماکان یک
  • آیا انسان گوشت و پوست و خون‌‌دار در حال احتضار نیست؟
    نوشتار زیر مشتمل بر دو بخش است؛ در بخش نخست، خُرده‌‌پرسش‌‌هایی اعتراضی به نسبت وضعیت فلاکت‌‌بار موجود و در خطاب با جناب استاد ملکیان طرح می‌‌شود تا زمینه برای پرسش انتقادی بزرگ‌تر از ایشان که در بخش
  • قیام فرانسه، چرا اکنون؟
    پس از سالها شکست اجتماعی، حالا یک جنبش منحصر به فرد دولت را وادار به کنار گذاشتن تعصب بودجه ای اش نموده است. با استفاده از تاکتیک های مناسب، جلیقه زردها در مباحث حفاظت از آب و هوا و قدرت خرید فریب
اقتصاد
محیط زیست
  • بیست گزاره اقلیمی در باره سیلاب ایران
    در قالب بیست گزاره کوتاه تلاش کرده‌ام به زبانی خیلی ساده وجوه اقلیمی سیل‌های اخیر را شرح دهم. بیشتر متمرکز بوده‌ام بر سوالات و ابهاماتی که در فضای مجازی دست به دست می‌چرخد. امیدوارم روشنگر و پاسخگو
  • 30 سال آینده جنگلی در شمال کشور نخواهیم داشت ایسنا
    رئیس انجمن جنگلبانان ایران، با بیان اینکه ۳۰ سال آینده جنگلی در شمال کشور نخواهیم داشت، گفت: در استان گیلان راش و شاه بلوط دچار بیماری شده اند و در آینده نزدیک شاهد مرگ و میر دسته جمعی این گونه ها
  • دریای خزر، دریای مرده ایسنا
    بر اساس یافته‌های محققان کشور، تراز آب دریای خزر در سال‌های اخیر کاهش یافته است، ضمن آنکه انواع مواد آلاینده و فاضلاب‌های شهری و کشاورزی به این دریا وارد می‌شود که با افزایش بار آلی در بستر و کاهش
  • 10 حقیقت انکارناپذیر در مورد تغییرات اقلیمی کره‌ی زمین حسام میثاقی
    کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد که در ماه دسامبر سال ۲۰۱۸ و در شهر کاتوویس لهستان برگزار شد، با تصویب توافق‌نامه‌ای به کار خود پایان داد. در پایان این کنفرانس، نمایندگان بیش از ۱۹۰ کشور در
  • اقیانوسی سرشار از پلاستیک حسام میثاقی
    شاید برای شما هم پیش آمده که هنگام خرید میوه و سبزیجات، هر یک از انواع میوه را در کیسه‌های پلاستیکیِ جداگانه ریخته‌اید تا وزن‌کردن جداگانه‌ی میوه‌ها آسان‌تر شود. شاید شاهد بوده‌اید که نفر روبه‌روی
  • می‌شود مردم را زوری به بهشت سبز برد؟ علیرضا اشراقی
    آیا حمایت و حفاظت از محیط زیست با دموکراسی و حقوق ‌بشر تعارض دارد؟ به نظر که چنین نیست؛ در اسناد سازمان‌ ملل، این‌ها در یک‌راستا و مقوم یکدیگر تعریف شده‌اند. روندهای سیاسی در کشورهای مختلف جهان هم